Trotseer de elementen

Tussen de Waal en het Pannerdensch Kanaal, op een strategische plek in het rivierlandschap bij Doornenburg, ligt Fort Pannerden. Een plek die elke bezoeker verrast. Fort Pannerden oogt van buiten als een met gras begroeide heuvel, maar achter de zware houten deuren wacht een complex van vijf verdiepingen en dertien miljoen bakstenen. Een erfgoedlocatie met een rijke geschiedenis, maar ondertussen een dagattractie waar jaarlijks twintigduizend bezoekers komen.

Directeur Jos Peters leidt het fort sinds 2019. Zijn aanpak laat zien hoe je een historische plek kunt laten groeien zonder grote uitbreidingen, zonder commerciële franje en zonder de mogelijkheden die veel recreatiebedrijven hebben. Hij werkt met strenge regels van o.a. UNESCO, Natura 2000 en Staatsbosbeheer, maar blijft toch vernieuwen. Juist binnen die grenzen ontstaat een vorm van creativiteit waar veel recreatieondernemers van zullen opkijken.

Van museum naar beleeflocatie

Oorspronkelijk was Fort Pannerden vooral een plek van feiten. Jos merkte dat dat niet genoeg was. Wie het fort bezoekt, moet kunnen voelen waarom deze plek ooit gebouwd is en welke rol het water hier speelde. Daarom richte hij zich vanaf het begin op het vergroten van de beleving. Niet door grote investeringen, maar door het fort toegankelijk te maken voor verschillende doelgroepen.

Voor jonge kinderen is er een speurtocht die voelt als een zakboekje van een soldaat die vroeger op het fort leefde. Voor volwassenen is er een audiotour die de belangrijkste ruimtes uitlegt. En voor avontuurlijke groepen is er de escape route die door het hele fort loopt. Geen afgesloten kamer, maar een tocht van z’n twee uur door donkere gangen, trappen en oude werkruimtes met een zware houten kist onder de arm.

Deze mix maakt de locatie toegankelijk zonder dat het historische karakter verloren gaat. Die balans is tekenend voor Fort Pannerden. Alle aanpassingen blijven in dienst staan van het erfgoed, maar geven wel ruimte aan nieuwe bezoekers.

Storytelling die het gebouw tot leven wekt

De afgelopen jaren werd duidelijk dat verhalen nog sterker ingezet kunnen worden. De audiotour, die vooral feitelijk is opgebouwd, wordt daarom vervangen door een tour waarin personages de hoofdrol spelen. Een wasvrouw die vertelt hoe het leven was in de vochtige ruimtes. Een kanonnier die uitlegt hoe hij op het fort zat te wachten op een vijand die nooit kwam. Een soldaat die het waterpeil bijhield op een plek die de waterhuishouding van heel Nederland beïnvloedde.

Het zijn eenvoudige verhalen die passen bij de plek. Geen aangehaalde historische analyses, maar korte scènes die bezoekers meenemen in het dagelijks leven van toen. Het laat zien dat storytelling niet betekent dat je groot moet uitpakken. Het werkt juist wanneer het dichtbij de mensen blijft die er ooit leefden. Door de gangen en verdiepingen te koppelen aan menselijke verhalen krijgt het fort een eigen stem.

Voor bezoekers voelt dat heel vanzelfsprekend. Verhalen zitten al in de locatie zelf. Je hoeft ze alleen te vinden en te kiezen hoe je ze inzet.

De kracht van vrijwilligers

Fort Pannerden draait volledig op vrijwilligers. Dat maakt het niet eenvoudiger, maar wel bijzonder. Ruim honderd mensen zetten zich in voor ontvangst, rondleidingen, horeca, techniek, klein onderhoud en logistiek. Zelfs het vervoer van bezoekers van en naar de parkeerplaats gebeurt door vrijwilligers.

De kracht zit in de manier waarop zij met bezoekers omgaan. Ze nemen de tijd voor een gesprek, leggen uit wat er te zien is en vragen na afloop hoe iemand het heeft ervaren. Het zijn kleine momenten die het bezoek menselijk maken. Bezoekers schrijven het vaak terug in hun waarderingen: het fort is indrukwekkend, maar de vrijwilligers geven de dag kleur.

Vrijwilligers kun je niet managen zoals medewerkers. Jos kiest daarom voor een open manier van leidinggeven. Als iemand een idee heeft, kijkt hij mee hoe het kan werken. Het vervolgens samen uitwerken zorgt ervoor dat mensen voelen dat hun bijdrage ertoe doet.

Het effect is zichtbaar. Nieuwe projecten ontstaan omdat vrijwilligers ermee komen. Een webcamverbinding met Kasteel Doornenburg tijdens Open Monumentendag. Buitenactiviteiten in de coronaperiode die het contact met bezoekers hielden toen het fort gesloten was. Het zijn initiatieven die alleen ontstaan als mensen ruimte krijgen om mee te denken.

Ontwikkelen binnen strenge grenzen

Het fort ligt midden in een beschermd natuurgebied. Staatsbosbeheer is eigenaar van de grond, het waterschap beheert het water, de gemeente Lingewaard is pachter en de UNESCO-status beschermt het erfgoed. Daardoor is uitbreiden bijna nooit mogelijk. Toch zoekt het fort telkens naar wat wél kan.

Het terras is daarvan een goed voorbeeld. Een permanente vergunning was onmogelijk, maar via een tijdelijke vergunning kwam er toch ruimte. Ook bij nieuwe plannen werkt Jos stap voor stap. De wens om oude loopgraven in ere te herstellen is nog niet haalbaar, maar door te kijken naar een kleiner deel ontstaat misschien wel ruimte in de toekomst.

Deze werkwijze vraagt geduld, maar laat zien hoe je kunt vernieuwen in kleine stappen. Voor veel ondernemers in de recreatie is dat herkenbaar. Niet alles kan in één keer. Soms moet je het gesprek aangaan, ideeën bijschaven en opnieuw beginnen totdat een plan past binnen de regels.

Samenwerking als kans voor de regio

Fort Pannerden werkt steeds vaker samen met andere locaties. Met Kasteel Doornenburg en Oorlogsmuseum Niemandsland wordt een gezamenlijke bezoekersstroom opgebouwd. Bezoekers kunnen op de fiets van locatie naar locatie en worden onderweg opgepikt door vrijwilligerswagens of historische voertuigen.

Tijdens Monumentendag werden webcams ingezet om bezoekers van het kasteel te laten zwaaien naar bezoekers van het fort. Een eenvoudig idee waardoor locaties elkaar versterken.

Deze samenwerkingen vergroten niet alleen de zichtbaarheid van Fort Pannerden, maar ook die van de hele regio. krachten bundelen levert hierdoor meer op dan losse campagnes. Een gezamenlijke propositie kan bezoekers langer vasthouden en verschillende doelgroepen aanspreken.

Blik op de toekomst

Ondanks de beperkingen ziet Jos volop kansen. Een nieuwe educatieve kabouter route voor de allerkleinsten wordt ontwikkeld in samenwerking met Staatsbosbeheer. De escape route zal in de toekomst vaker buiten reguliere openingstijden aan worden geboden om nieuwe doelgroepen aan te trekken. En op de lange termijn hoopt hij een oude loods en kolenbunker terug te brengen om grotere groepen te kunnen ontvangen.

Daarnaast werkt het fort aan verdere professionalisering. Met trainingen via Erfgoed Gelderland worden vrijwilligers ondersteund in gastvrijheid, veiligheid en omgang met bezoekers. De organisatie groeit, en daarmee ontstaat behoefte aan een vaste kracht. Dat helpt het fort om de bezoekerstroom verder te stabiliseren en te laten groeien.

Een plek die je niet snel vergeet

Wie het fort bezoekt, merkt dat de verrassing al begint voor je binnen bent. Van buiten oogt het als een groene heuvel. Pas binnen ervaar je de omvang en het verhaal. Dat eerste moment van verwondering blijft hangen.

Fort Pannerden laat zien dat een recreatiebedrijf geen grote attracties nodig heeft om indruk te maken. Met verhalen, betrokken vrijwilligers en een duidelijke visie kun je een plek laten groeien, zelfs binnen sterke beperkingen. Het is een voorbeeld van hoe erfgoed, natuur en beleving elkaar kunnen versterken wanneer je durft te kijken naar wat er wél kan.